Należyta staranność VAT przy kontrahencie z UE w trzech zdaniach
Należytą staranność przy sprzedaży do innego kraju Unii udowadniasz zapisem z dnia transakcji: potwierdzeniem, że numer VAT UE nabywcy był wtedy ważny, danymi firmy z rejestru i dokumentami, że towar wyjechał z Polski. Zakres sprawdzeń rośnie z kwotą i z liczbą sygnałów ostrzegawczych. Firma, która to robi i zapisuje, ma mocną pozycję, nawet gdy kontrahent okaże się nieuczciwy.
Ustawa o VAT nie definiuje należytej staranności. Pojęcie pochodzi z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości UE, a dla dostaw wewnątrzwspólnotowych kluczowy jest wyrok w sprawie Teleos (C-409/04): dostawca, który działał w dobrej wierze i podjął wszystkie rozsądne środki, nie może zostać obciążony VAT tylko dlatego, że nabywca okazał się oszustem. Haczyk tkwi w słowach „rozsądne środki”. Urząd ocenia je po fakcie i na podstawie tego, co masz w teczce, a nie tego, co pamiętasz.
Co sprawdzić przy jakiej kwocie, czyli lista według ryzyka
Nikt nie oczekuje wywiadu gospodarczego przed każdą fakturą na 300 euro. Rozsądny zakres zależy od kwoty, od tego, czy odbiorca jest nowy, i od sposobu dostawy. Poniższa tabela to praktyczny podział, jaki stosują działy sprzedaży eksporterów. Nie jest urzędowym katalogiem, ale odpowiada temu, o co urząd pyta w trakcie kontroli. Pełną listę kontrolną przed pierwszą fakturą znajdziesz w poradniku o weryfikacji kontrahenta zagranicznego.
| Sytuacja | Minimum do teczki | Dodatkowo |
|---|---|---|
| Stały odbiorca, dostawa do 10 000 EUR | Potwierdzenie ważności numeru VAT UE z dnia dostawy, CMR albo inny dokument przewozu | Nic, jeśli nic się nie zmieniło |
| Nowy odbiorca, pierwsza dostawa | Jak wyżej plus wypis z rejestru handlowego kraju nabywcy i zgodność nazwy z zamówieniem | Kontakt przez telefon z centrali firmy, a nie tylko mailowy |
| Dostawa powyżej 50 000 EUR albo kredyt kupiecki | Jak wyżej plus sprawdzenie zarządu, wspólników i statusu (likwidacja, upadłość) | Raport o kontrahencie, sprawozdanie finansowe, referencje |
| Odbiór towaru transportem nabywcy (EXW, FCA) | Jak wyżej plus oświadczenie nabywcy o wywozie i dane kierowcy oraz pojazdu | Potwierdzenie odbioru w kraju nabywcy |
| Zmiana danych w trakcie współpracy | Nowe sprawdzenie numeru i rejestru w dniu zmiany | Pisemne potwierdzenie zmiany z dotychczasowego adresu mailowego |
Wspólny mianownik całej tabeli to potwierdzenie ważności numeru VAT UE nabywcy z dnia dostawy. Art. 42 ustawy o VAT wymienia go wprost wśród warunków stawki 0%, obok dowodów wywozu i informacji podsumowującej, a to jedyny element, którego nie odtworzysz po czasie, bo rejestr pokazuje stan na dziś, a nie historię. Jak taki zapis wygląda i co musi zawierać, opisujemy na stronie potwierdzenie numeru VAT VIES.
Sygnały ostrzegawcze, przy których formalne sprawdzenie nie wystarcza
Orzecznictwo jest tu jednoznaczne: ważny numer VAT i wypis z rejestru nie chronią firmy, która przeoczyła wyraźne sygnały, że transakcja jest nietypowa. Poniższe sytuacje nie znaczą, że kontrahent oszukuje. Znaczą, że trzeba zapisać, co sprawdziłeś i dlaczego uznałeś to za wystarczające.
- Firma założona kilka tygodni temu zamawia od razu duży wolumen towaru o wysokiej wartości i łatwym zbyciu: elektronikę, telefony, paliwa, metale, kosmetyki.
- Płatność przychodzi z rachunku innej firmy albo z kraju, w którym nabywca nie ma siedziby.
- Nabywca odbiera towar własnym transportem, a kierowca ma polskie dokumenty i nie potrafi podać adresu rozładunku.
- Adres dostawy zmienia się po wystawieniu faktury, zwłaszcza na adres w Polsce.
- Cena zamówienia nie ma sensu ekonomicznego, na przykład nabywca nie negocjuje, kupuje poniżej ceny rynkowej u siebie albo zamawia towar, którym nigdy nie handlował.
- Kontakt odbywa się wyłącznie przez darmową skrzynkę, a numer telefonu nie odpowiada siedzibie z rejestru.
- Nazwa w rejestrze VAT UE różni się od nazwy na zamówieniu. Ważny numer innej, istniejącej firmy to typowy ślad podszywania się.
Ostatni punkt łatwo sprawdzić od razu: formularz na górze tej strony pokazuje nazwę i adres podatnika, jeśli kraj nabywcy je przekazuje. Gdy odbiorca jest nowy, a nazwę trzeba potwierdzić w rejestrze handlowym, pomocne są strony dla krajów z najczęstszymi pomyłkami, na przykład sprawdzenie firmy niemieckiej albo NIP Szwecja.
Przykład z liczbami, czyli ile kosztuje brak teczki
Hurtownia elektroniki z Łodzi dostaje zamówienie od nowej czeskiej spółki. Trzy dostawy po 25 000 EUR, odbiór transportem nabywcy, płatność przelewem przed wydaniem towaru. Handlowiec sprawdził numer czeskiego odbiorcy przy pierwszym zamówieniu, numer był ważny. Kolejnych dostaw już nie sprawdzał, a wyników nie zapisał.
Rok później kontrola ustala, że czeska spółka została wyrejestrowana z VAT tydzień po pierwszej dostawie, a towar z drugiej i trzeciej nigdy nie dotarł do Czech. Przy kursie przyjętym dla przykładu 4,30 zł za euro dwie zakwestionowane dostawy to 215 000 zł, a VAT według stawki 23% to 49 450 zł, plus odsetki za zwłokę. Nabywca zapłacił netto i zniknął, więc cały podatek idzie z marży hurtowni.
| Pozycja | Bez teczki | Z teczką i monitoringiem |
|---|---|---|
| Sprawdzenie numeru przy drugiej i trzeciej dostawie | Brak | Alert o wyrejestrowaniu rano po zmianie statusu |
| Druga i trzecia dostawa | Wydane ze stawką 0% | Wstrzymane albo zafakturowane z polskim VAT |
| VAT do dopłaty | 49 450 zł plus odsetki | 0 zł |
| Koszt roczny sprawdzania 50 odbiorców | Czas pracownika | 1 188 zł netto w planie Start |
W tym przykładzie należyta staranność nie wymagała niczego nadzwyczajnego. Wystarczyło sprawdzać numer w dniu każdej dostawy i trzymać wynik z datą. Odbiór transportem nabywcy podnosił poprzeczkę, więc w teczce powinny być też dane kierowcy, pojazdu i oświadczenie o wywozie. Co zrobić, gdy nieważny numer wyjdzie dopiero po wysyłce, opisujemy w poradniku o nieważnym numerze VAT UE po wysyłce.
Jak udowodnić należytą staranność?
Teczką kontrahenta, którą da się pokazać w kilka minut, a nie odtwarzać tygodniami. Kontrola przychodzi zwykle po roku albo dwóch, gdy handlowiec, który zatwierdzał odbiorcę, często już nie pracuje w firmie. Teczka, która przetrwa taką sytuację, ma kilka stałych elementów.
- Potwierdzenie ważności numeru VAT UE z dnia każdej dostawy, z datą, godziną i najlepiej numerem konsultacji. Zrzut ekranu bez daty albo plik na prywatnym dysku nie wystarcza.
- Wypis z rejestru handlowego kraju nabywcy przy pierwszej dostawie i przy każdej zmianie danych.
- Dokumenty przewozu: CMR z potwierdzeniem odbioru, list przewozowy przewoźnika albo przy odbiorze własnym transportem nabywcy jego oświadczenie i dane pojazdu.
- Korespondencja handlowa: zamówienie, ustalenia cenowe, adres dostawy, osoba kontaktowa.
- Notatka, kto zatwierdził nowego odbiorcę i na jakiej podstawie, zwłaszcza gdy pojawił się któryś z sygnałów ostrzegawczych.
Pierwszy punkt jest najbardziej pracochłonny, bo dotyczy każdej dostawy. Przy kilku odbiorcach wystarczy formularz i folder z zapisami. Przy kilkudziesięciu dostawy idą codziennie i ktoś musi pamiętać o każdym sprawdzeniu. Wtedy listę odbiorców przejmuje monitoring kontrahentów: co noc sprawdza każdy numer w rejestrze kraju nabywcy, zapisuje wynik jako PDF z datą i godziną i wysyła mail, gdy status zmieni się na nieważny. Gdy listę masz już w pliku z programu do faktur, sprawdzisz ją jednorazowo w całości przez masową weryfikację VAT UE.
Należyta staranność a sprawdzenie w VIES
Publiczna wyszukiwarka VIES Komisji Europejskiej pokazuje stan numeru w chwili zapytania. Nie zapisuje historii, nie przypomina o kolejnym sprawdzeniu i nie zachowuje wyniku za Ciebie. To dobre narzędzie do jednorazowego sprawdzenia, ale nie do budowania teczki dla kilkudziesięciu odbiorców.
| Element należytej staranności | Publiczna wyszukiwarka | BiznesmeniEU |
|---|---|---|
| Status numeru VAT UE | Tak, na chwilę zapytania | Tak, na chwilę zapytania |
| Zapis z datą i godziną | Ręcznie, zrzut albo wydruk | Automatycznie, PDF w archiwum |
| Sprawdzenie w dniu każdej dostawy | Jeśli ktoś pamięta | Codziennie w nocy dla całej listy |
| Alert o zmianie statusu | Nie | Tak, mailem |
| Powiązania nabywcy z polskimi spółkami i osobami | Nie | Tak, w raporcie o kontrahencie |
Przy dużych dostawach i kredycie kupieckim do teczki warto dodać raport o kontrahencie, który łączy status VAT z historią i powiązaniami firmy z polskimi spółkami, wspólnikami i oddziałami. Pełną listę dokumentów do stawki 0% opisujemy w poradniku o dokumentach do WDT, a plany z monitoringiem i archiwum porównasz w cenniku.